محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1581
تاريخ منتظم ناصرى ( فارسى )
ما بين دولتين روس و ايران را كه موسوم به عهد تركمانچاى مىباشد منعقد نمودند و شب پنجشنبهء پنجم ماه شعبان اين سال عهدنامه مزبوره به انجام رسيده يك نسخه به مهر مبارك حضرت مستطاب نايب السلطنه و ميرزا ابو الحسن خان شيرازى وزير امور خارجه مختوم شد و با ژنرال رازن سردار سوارهنظام روس و حاجى ميرزا ابو الحسن خان آن عهدنامه به حضور همايون خاقان صاحبقران فرستاده شد . و صورت عهدنامهء تركمانچاى از قرار ذيل است : صورت عهدنامهء تركمانچاى « 1 » اعليحضرت امپراطور اعظم كل ممالك روسيّه بالقابه و اعليحضرت شاهنشاه ممالك ايران باوصافه على السّويه اراده دارند كه به نوايب جنگى نهايتى بگذارند و به سبب همجواريت صلحى بىنفاق به عمل آرند . لهذا امپراطور اعظم جناب ايوان بسكاويچ جنرال انوتار « 2 » را و پادشاه والاجاه مملكت ايران نواب
--> ( 1 ) . متن اين عهدنامه در ناسخ التواريخ و روضة الصفا نيز آمده كه مطابق با اين متن است كه در هر سه كتاب خلاصهء آن آمده . در كتاب « مجموعهء معاهدات ايران با دول خارجه » با ترجمهء ديگرى همراه با متن فرانسوى آن نيز بهطور كامل وجود دارد . شادروانان سعيد نفيسى و دكتر على اكبر بينا نيز آن را در كتابهاى خود آوردهاند . متنى كه دكتر بينا نقل كرده منطبق بر متن مجموعهء معاهدات است امّا سعيد نفيسى كه خود بر زبان فرانسه تسلط كافى داشته ترجمهء ديگرى كرده است . مىنويسد : « در آن زمان زبان ديپلماسى اروپا زبان فرانسه بوده و اين عهدنامه را نيز روسها به اين زبان نوشتهاند . در همان زمان ظاهرا ميرزا مسعود ( انصارى ) كه مترجم زبان فرانسهء دربار فتحعليشاه بوده به فارسى معمول آن زمان ترجمه كرده و تاكنون هرجا آن را چاپ كردهاند همان ترجمهايست كه او كرده است و چندان دقيق نيست . ترجمهء آن بدينگونه است : . . . » . ( 2 ) . در روضة الصفا و ناسخ التواريخ نيز « جنرال انوتار » آمده است . ظاهرا در اصل « جنرال آديوتانت » بوده زيرا پاسكيويچ در طى مدارج ترقى در سال 1825 به مقام « گنرال آديوتانت » رسيد كه همان جنرال يا ژنرال آجودان باشد ( از افادات استاد دكتر عنايت اللّه رضا با استناد به دايرة المعارف روسى ) عنوان وى در متن فرانسوى عهدنامه چنين آمده است : « Le sievr Jean Paskevitch , son aide de camp general » كه مرحوم سعيد نفيسى آن را « آقاى ژان پاسكيويچ آجودان كل خود » ترجمه كرده است .